با توجه فرمایشات موجود در قرآن و احادیث، دین اسلام مردم را به انجام کار دعوت می کند و از انسان ها می خواهد که از کار خویش دیگران را نیز بهره مند سازند و به طور مستقیم و غیر مستقیم مردم را تشویق به کارآفرینی و ایجاد شغل می کند تا از فقر و گرسنگی در یک جامعه اسلامی جلوگیری شود. در نتیجه افکار دینی یک فرد می تواند تاثیر گذار بر کارآفرینی او باشد. دین اسلام چون بیشترین توجه را به تک تک افراد جامعه دارد می تواند یک فرد کارآفرین را در کار و فعالیت خویش بیشتر تشویق کند و فرد کارآفرین با دید دینی می تواند در کار خود موفقیت بیشتری کسب کند و تنها به فکر منافع خویش نباشد و دیگران را نیز در موفقیت خویش شریک سازد تا بتواند کار را توسعه دهد. با یک نگاه کلی به ویژگی های یک فرد کارآفرین و خصوصیاتی که اسلام از یک انسان با تقوا انتظار دارد می توان فهمید که انسان مومن به تمام معنا می تواند یک کارآفرین باشد چون مسئولیت پذیری، دستیابی به درجات بالاتر اجتماعی و تحمل شکست و امید و فعالیت که از ویژگی های یک کارآفرین است در اسلام نیز به انسان ها توصیه شده است تا بتوانند به موفقیت و کامیابی دنیوی و اخروی دست یابند اسلام انسان ها را به داشتن امید و مثبت بودن تشویق می کند و هرگز منفی گرایی را قبول نمی کند.

کارآفرینی از دیدگاه دین اسلام یک کار مقدس به شمار می آید. در جامعه اسلامی، یک کارآفرین حق ندارد از طریق رشوه، بهره کشی، ظلم، کلاهبرداری، چاپلوسی و تملق، ورشکستگی و آمادگی رقیبان و به طور کلی از راه نامشروع به کسب و کار بپردازد. از نظر اسلام کارآفرین فرد تلاشگری است که با اتکا به نفس و توکل به خداوند بتواند از حداکثر توانایی های جسمی، مادی و تخصصی خود از راه حلال در جهت منافع خود در جامعه ای که در آن زندگی می کند استفاده نماید. یک کارآفرین می کوشد تا با قدرت، خلاقیت، ابتکار، تصمیم گیری به موقع، تکیه بر وجدان کاری و انظباط، اطلاعات شغلی خود را همواره تعمیق و توسعه داده و محیط کاری خود را به یک محیط کاری بهره ور، پویا و شاداب و خداپسندانه تبدیل نماید.

برای کارآفرین مسلمان اعم از مرد و زن تلاش اقتصادی یکی از وظایف مذهبی تلقی می شود. داستان کسب و کار و تجارت حضرت محمد (ص) و حضرت خدیجه (س) و همچنین تلاش های شبانه روزی حضرت علی (ع) در مورد حفر قنات و ایجاد نخلستان ها در اطراف شهر مدینه از مواردی است که می تواند برای کارآفرینان مرد و زن سرمشق قرار گرفته و باعث شود که از حداکثر توان خود برای ایجاد اشتغال و توسعه اقتصادی جامعه استفاده کنند.

مقوله کار و کارآفرینی در اسلام دارای جایگاه ویژه در ایجاد یک جامعه مبتنی بر اقتصاد سالم، شکوفا و توانمند دارد و این مسأله به حدی در اسلام مورد تاکید واقع شده است که به آن ارزش و اعتبار بندگی داده شده است و در روایات متعدد وارد شده است که کسی که کار کند و یا کاری را برای فردی انجام دهد همانند مجاهد در راه خداست.

تقوا یک نیروى بازدارنده ای است که به صورت یک ملکه نفسانی و نیروی درونی است در وجود انسان به وجود می آید و او را در برابر طغیان شهوات و ارتکاب کارهای خلاف حفظ مى‏کند. کمال تقوا آن است که علاوه بر دوری از گناهان و محرمات، از مشتبهات نیز اجتناب شود.

تقوا باعث افزایش روزی و مرتفع شدن مشکلاتی است که در سر راه کارآفرینان قرار می گیرد و سبب دوری از گناه و تهذیب اخلاق می شود. افراد با تقوا پشتکار و تلاش زیادی دارند و بر همت والای خود می افزایند که باعث بشوند در جهت یاری رساندن به دیگران از هیچ تنبلی و سستی پیروی نکنند.

از سویی دیگر تقوا سبب برکت و فزونی مال می شود و بر شجاعت انسان می افزاید چراکه می داند حق کجاست و باطل کجاست و مسیر خود را درک می کند و با آگاهی و هوشیاری کامل به سوی کسب و کار حرکت می کند و در این مسیر پیروزی را از آن خود خواهد نمود.

حقیقت تقوا از منظر حضرت جوادی آملی عبارتند از : حیات عقلی و انسانی انسان که حیّ متألّه است او را به پیروی از اصولی معین که برگرفته از عقل ، یا نقل است ، وا می دارد به گونه ای که ناچار است در چهارچوبی معین حرکت کند و از آن تجاوز نکند. لازمه این تقید و پایبندی آن است که نیرویی درونی هنگام تحریک هواها و هوس های درونی و بیرونی او را نگهداری کند. این نیروی نگهدارنده را اصطلاحاً تقوا می نامند. که برای افراد مختلف، گوناگون است؛ عصمت ، مرتبه نهایی ملکه تقوا و عالی ترین مرحله آن است(ایرجی نیا، اعظم ،۱۳۹۷ )

“تقوا” در اصل از ماده “وقی یقی وقایه” به معناى قرار دادن خویش در پناهگاه است و در اصطلاح شرع، به معناى خویشتن دارى در برابر گناهان است. ( راغب اصفهانى، ۱۴۱۲ ق)

بعضى از بزرگان، تقوا را به حالت کسى تشبیه کرده‏اند که از یک سرزمین پر از خار عبور مى‏کند، سعى دارد دامن خود را کاملا برچیند و با احتیاط گام بردارد مبادا نوک خارى در پایش بنشیند، و یا دامنش را بگیرد(رازی ،۱۴۰۸ ق) از این تشبیه به خوبى استفاده مى‏شود که تقوا به این نیست که انسان انزوا و گوشه گیرى انتخاب کند، بلکه باید در دل اجتماع باشد و اگر اجتماع آلوده بوده خود را حفظ کند.( تفسیر نمونه، ج ‏۲۲، ص ۲۰۴)

معنای اصطلاحی تقوا در سخن امام صادق علیه‌السلام خلاصه می‌شود: «…اَن لایفْقِدَکَ اللهُ حَیْثُ اَمرَکَ و لایَراکَ حیثُ نَهاکَ» تقوا یعنی آنجا که خداوند دستور داده حاضر باشی، تو را غایب نبیند و آنجا که نهی کرده، تو را مشاهده نکند.( بحارالانوار، ج ۶۷، ص ۲۸۵.)

احادیث موجود در تفسیر آیه مبارک :

«وَ مَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُو مَخْرَجًا * وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ»(طلاق آیه ۲)

هر که تقواى خدا را پیشه کند ، خداوند براى وى راه برون شدن قرار مى دهد * و به گونه اى که محاسبه نتوان کرد ، روزى اش مى دهد .

پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله شنید گروهى از صحابه حقیقت این آیه را درک نکرده و آن را به نحو صحیح درنیافته و کار و تلاش را رها کرده و تنها به عبادت روى آورده اند ، آنان را فرا خواند و پرسید : «چرا به این کار روى آوردید؟»

گفتند : «اى رسول خدا! تو روزى ما را تضمین فرمودى ؛ پس ما به عبادت روى آوردیم» .

پیامبر فرمود : «هر آینه هر کس چنین کند ، دعایش مستجاب نگردد . وظیفه شما کسب روزى است»

حجت الاسلام والمسامین قرائتی در تفسیر این آیه در کلاس  درسهایی از قرآن می گوید: تقوا وسیله خروج از بن بست هاست و کسی که تقوا داشته باشد هیچ موقع مسیرش را گم نمیکند و سر درگم نیست.

مقام معظم رهبری در دیدار مسئولان نظام در سال ۱۳۹۴ در رابطه با اقتصاد مقاومتی می فرمایند:

« ماه رمضان ماه تقوا است؛ تقوا چیست؟ تقوا عبارت است از آن حالت مراقبت دائمی که موجب میشود انسان به کج‌راهه نرود و خارهای دامن‌گیر، دامن او را نگیرد. تقوا در واقع یک جوشنی است، یک زرهی است بر تن انسان باتقوا که او را از آسیب تیرهای زهرآگین و ضربه‌های مهلک معنوی محفوظ و مصون میدارد؛ البتّه فقط هم مسائل معنوی نیست، در امور دنیوی هم تقوا تأثیرات بسیار مهمّی دارد، این تقوای شخصی است. عین همین مسئله در مورد یک جامعه و یک کشور قابل طرح است. تقوای یک کشور چیست؟ تقوای یک جامعه چیست؟ یک جامعه، بخصوص اگر مثل جامعه‌ی نظام جمهوری اسلامی آرمانهای والا و بلندی داشته باشد، مورد تهاجم است؛ مورد هجوم تیرهای زهرآگین است؛ این هم تقوا لازم دارد. تقوای جامعه چیست؟ در بخشهای مختلف تقوای اجتماعی را میتوان تعریف کرد؛ در بخش اقتصاد، تقوای جامعه عبارت است از اقتصاد مقاومتی. اگر در مورد اقتصاد میخواهیم در مقابل تکانه‌های ناشی از حوادث جهانی یا در مقابل تیرهای زهرآگین سیاستهای معارض جهانی آسیب نبینیم، ناچاریم به اقتصاد مقاومتی رو کنیم. اقتصاد مقاومتی عامل استحکام است در مقابل آن کسانی و آن قدرتهایی که از همه‌ی ظرفیّت اقتصادی و سیاسی و رسانه‌ای و امنیّتی خودشان دارند استفاده میکنند برای اینکه به این ملّت و این کشور و این نظام ضربه وارد کنند. یکی از راه‌هایی که فعلاً پیدا کردند عبارت است از رخنه از راه اقتصاد. این هشدار را ما سالها است مطرح کردیم و گفتیم؛ مسئولین هم هر کدام به فراخور توانایی‌های خودشان تلاشهای خوبی کردند لکن ما باید با همه‌ی توان، با همه‌ی ظرفیّت موضوع اقتصاد مقاومتی را در داخل دنبال کنیم؛ این میشود تقوای اجتماعی ما در زمینه‌ی مسئله‌ی اقتصادی»

بدین ترتیب ، چه بسا پرسیده شود که تقوا در کنار کار و تلاش چه تأثیرى در توسعه اقتصادى دارد و چگونه مى توان این تأثیر را دریافت و تعیین نمود می توان ادله ای محکم ارائه نمود.

از متون اسلامى مى توان دریافت که تقوا در کنار عمل دو اثر مهم در توسعه اقتصادى دارد:

۱- تقوا سبب مى شود که کار داراى برکت گردد و نتایج و دستاوردهاى آن فراتر از محاسبات عادى شود . به تعبیر قرآن کریم ، در این حال برکات خداوند از آسمان و زمین فرود آمده ، از هر سو جامعه را دربرمى گیرد

ایمان و تقوا دو عامل مهم معنوی برکت و گسترش آن در زندگی انسان و حیات اجتماعی است. قرآن می فرماید:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ (اعراف ۹۶)

اگر اهل قریه ها (سرزمین ها) ایمان بیاورند و تقوا پیشه کنند، هرآینه ما درهای برکت را از آسمان و زمین به روی آنان می گشاییم.

همراه با ایمان، به مفهوم تقوا نیز در متن قرآن ، به عنوان زمینه ساز برکت اشاره شده است. تقوا مفهومی است که ایمان به غیب ، عوالم دیگر ، عالم فرشتگان ، عالم آخرت ، حساب و کتاب و جزا در روز قیامت را نیز در بر دارد. (علیزاده ،مهدی و حجازی ، سید رضا و کاشف آذر،رامین ، ۱۳۹۷)

یکی از آثاری که بر تقوا مترتّب است، این است که خدای متعال به کارهای ما برکت می‌دهد. اگر انسان آثاری را که در قرآن – کلام الهی – بر تقوا مترتّب شده است، ملاحظه کند، خواهد دید که جواب همه احتمالات و خواطر و وسوسه‌های ذهنی او داده شده است: «ان تتقوا اللَّه یجعل له فرقانا»(انفال آیه ۲۹)، اگر تقوا پیشه کنیم، خدای متعال برای ما فرقان – یعنی فارق بین حقّ و باطل – به وجود خواهد آورد. راه حقّ و باطل برای ما مشتبه نخواهد شد؛ راه باز خواهد شد. وقتی انسان فهمید حق کدام است، باطل کدام است، با شجاعت بیشتری حرکت می‌کندو انسان را از تنگناها خارج می‌کند و برای او فَرَج و گریزگاه به وجود می‌آورد: «و یرزقه من حیث لا یحتسب»(سوره طلاق آیه۳)؛ از آن‌جایی که محاسبه نکرده، او را روزی خواهد داد. (بیانات مقام معظم رهبری، دیدار با رئیس جمهور و هیئت دولت ، ۱۳۸۷)

۲-  آن گاه که سبب هاى مادى از رسیدن به مقصود در مى مانند و تلاش ها به جایى نمى رسد ، تقوا همچون پنجره اى از غیب به روى انسان باز مى شود و چون هدیه اى از آسمان فرود مى آید و روزى انسان را از طریقى غیر عادى فراهم مى کند . بدین سان ، تقوا در کنار عمل ، نه تنها مانع توسعه اقتصادى نیست ، بلکه از مبانى ارزشى آن به شمار مى رود ، همان گونه که در قرآن کریم بدان اشارت رفته است . از این گذشته ، گاه حکمت خداوند اقتضا مى کند که بدون کار و تلاش ، کسى به روزى دست یابد تا مردم روزى دهنده حقیقى خود را بهتر بشناسند . شاید نیز خداوند اقتضا مى کند که بدون کار و تلاش ، کسى به روزى دست یابد تا مردم روزى دهنده حقیقى خود را بهتر بشناسند . شاید نیز خداوند سبحان حکمت دیگرى از این کار داشته باشد . مثال این حالت را قرآن کریم براى حضرت مریم بیان فرموده است:

«کُلَّمَا دَخَلَ عَلَیْهَا زَکَرِیَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا قَالَ یَـمَرْیَمُ أَنَّى لَکِ هَـذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَرْزُقُ مَن یَشَآءُ بِغَیْرِ حِسَابٍ» ؛ (آل عمران ، آیه ۳۷)

هرگاه زکریا به نمازخانه بر او در مى آمد ، نزد او روزى اى مى یافت . گفت: اى مریم! این از کجا براى تو رسید؟ گفت : از نزد خدا ؛ که خدا هر که را بخواهد بى شمار روزى مى دهد .

بسیاری از مردم می­کوشند تا به حکم تقوای الهی، نفس خویش را مهار کنند و اجازه ندهند تا بر ایشان مسلط شود. بسیاری از روش­هایی که بیان شده به گونه ای مرتبط به کار هستند. در روایتی از امیرمؤمنان علی علیه السلام  نقل شده که فرمود: “النفس ان لم تشغله شغلک”؛(غرر الحکم، ص ۳۱۸) «اگر تو نفس خود را به کار مشغول نسازی او تو را مشغول خواهد کرد». پس برای اینکه نفس خویش را تربیت و پرورش دهیم بهتر آن است که او را سرگرم کاری کنیم. از این رو کسانی که بیکار هستند شیطان به سادگی بر ایشان مسلط می­شود و آنان را به گمراهی و گناه و ناهنجاری سوق می­دهد.

تقوا داراى شاخه‏ها و شعبه هاى متعددی است، که از آن میان می توان به شاخه های زیر اشاره کرد: تقواى مالى و اقتصادى، تقواى جامعه و اجتماعى، و تقواى سیاسى و تقوای اخلاقی و… انسان با تقوا شخصی است که تقوا را در تمام این جهات رعایت کند.

فرد با سوادتر نیاز به تقوای بیش‌تری دارند ؛ اگر کاسبی با تقوا نبود ، انگور خوب را رو و انگور بد را زیر می گذارد ، اما اگر آیت الله و دکتر و مهندس بی تقوا شود ؛ « اذا فسد العالِم فسد العالَم »

کارمند اداره اگر با تقوا باشد ، باتلفن اداره کار خصوصی انجام نمی دهد ، با خودکار اداره لیست خریدهای منزل را نمی نویسد ، ساعات کار مردم راصرف کار خصوصی خود نمی‌کند . با ایجاد تقوا ، نصب و عزل‌ها الهی می شود . دیگر به خاطر روابط ، نصب و عزلی اتفاق نمی افتد .معلم با تقوا دیر سر کلاس نمی رود ، ازدرسش کم نمی گذارد.

مطابق احادیث و روایات و همچنین آیات قرآن کریم تقوا باعث خروج از بن بست ها و برکت در مال انسان می شود که از این رو فرد کارآفرین اگر تقوا پیشه کند از مسیرهای سخت و طاقت فرسا به راحتی عبور می کند و بر ثروت خود می تواند فزونی یابد.

مطابق این معنی در می یابیم که کارآفرینان اگر در کسب و کار خود تقوا داشته باشند ، هیچ بن بستی برای آنان وجود نخواهد داشت و می توانند در مسیر توسعه اقتصادی و علمی خود گام بردارند و یک جامعه را با تقوای خود و عمل و ایمان خود به سمت رزق و روزی حلال سوق دهند و برکت و فراوانی نیز به همراه خود برای جامعه به بار بیاورند. و از سوی دیگر تقوا در کسب و کار مانع از فساد می شود و این نیرویی بازدارنده که انسان ها را از پوچی و تباهی به دور می کند.

مرتضی بلالی

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *